Dwunastego stycznia 1945 roku rozpoczęła się wielka ofensywa Armii Czerwonej, która miała wyzwolić resztę obszaru przedwojennej Polski i zdobyć ziemie Trzeciej Rzeszy, leżące na wschód od linii Odra – Nysa Łużycka. Na drodze czerwonoarmistów był Górny Śląsk, który już od wieków był częścią Niemiec, ale zamieszkany był nie tylko przez Niemców, lecz także przez Polaków mówiących „godkom”. Dla „wyzwolicieli” te fakty były nieważne. To były Niemcy i Sowieci uważali, że teraz mogą brać zemstę na wszystkich tu żyjących. Mordy, gwałty i grabieże – tak wyglądało „wyzwolenie” Górnego Śląska w 1945 roku. Propaganda sowiecka nakazywała swoim żołnierzom: „Rabuj i plądruj, mścij się na Niemcach!”, „Zabijaj Niemców – o to modli się twoja matka. Zabijaj Niemców – do tego wzywa cię Rosja. Nie wahaj się. Zabijaj”, „Nie licz dni, nie licz kilometrów, licz jedynie trupy Niemców, których zabiłeś”.
Do tej pory temat walk w styczniu 1945 roku na obszarze od Gliwic do Strzelec i Kędzierzyna-Koźla nie został opisany. Są tylko wzmianki o walkach w monografiach różnych miejscowości, ale bez żadnych konkretnych informacji o zaangażowanych oddziałach obydwu stron. Wzmianki koncentrują się głównie na opisie zniszczeń i okolicznościach śmierci cywilnych mieszkańców (por. Piotr Muskała, ks. Józef Żyłka, Śląsk prawdziwy. Dzieje trzech wiosek parafii Klucze, Klucze 2016). W publikacjach dotyczących Ujazdu podano jedynie informacje o zniszczeniach (Zygfryd Szulc i Władysław Dziewulski, Informator monograficzny. Ujazd Śląski 1223-1973; Krystian Heffner, Ujazd: historia i współczesność, Opole 1992) i ofiarach cywilnych (ks. Werner Szygula, Dzieje miejscowości i parafii Ujazd w XIX i XX wieku, Opole 2014).
Okoliczności zniszczenia Ujazdu nie zostały nigdzie opisane. Ten artykuł też nie rekonstruuje szczegółowo wydarzeń. Głównie dzięki sowieckim mapom sztabowym udało się ustalić biorące udział w „wyzwalaniu” oddziały Armii Czerwonej, ich działania i rozmieszczenie w dniach 22-26 stycznia 1945 roku.
Przed opisem działań militarnych, trzeba wspomnieć o przechodzącym dzień wcześniej przez teren gminy Ujazd „Marszu Śmierci” więźniów obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau.
Marsz Śmierci
17 stycznia 1945 roku, po załamaniu się linii frontu na Wiśle, władze niemieckie zarządziły ewakuację ludności cywilnej i więźniów obozów koncentracyjnych za Odrę. Exodus ludności cywilnej zbiegł się w czasie z ewakuacją więźniów KL Auschwitz-Birkenau. Musieli oni całą trasę pokonać pieszo, na mrozie, przez zaśnieżone drogi, bez wyżywienia i skąpo ubrani. Z Gliwic więźniów KL Auschwitz-Birkenau pędzono autostradą aż do jej końca w Nogowczycach. Stamtąd kolumna skręciła na Jaryszów i dalej do Ujazdu. Marsz Śmierci dotarł do Nogowczyc w sobotę 20 stycznia, a w niedzielę 21 stycznia do Ujazdu. W trakcie przemarszu, kto nie był w stanie iść dalej z wyczerpania, był zabijany przez eskortujących SS-manów. Zabijano także tych, którzy próbowali uciekać... W lesie koło Jaryszowa SS-mani rozstrzelali kilkanaście osób. Kilkunastu więźniów zginęło w trakcie przemarszu do Ujazdu. W Ujeździe na rynku rozstrzelano 5-6 osób, a na Kaczym Rynku parę następnych. W czasie przeprawy przez most na Kanale Gliwickim SS-mani zrzucili z mostu kilka osób. Kolejne mordy wydarzyły się w piaskowni koło Niezdrowic. Tam zabito kilkudziesięciu więźniów. Szacuje się, że w okolicy Ujazdu zabito wtedy ok. 90 więźniów. Po przejściu kolumny miejscowa ludność szybko grzebała zabitych. Obawiano się, że nadchodzące wojska sowieckie posądzą miejscowych o te zbrodnie.
W tym roku w wielu miejscowościach Opolszczyzny uczczono pamięć ofiar morderczego Marszu Śmierci sprzed 75 lat. Trasa Marszu wiodła terenami dzisiejszych powiatów strzeleckiego, kędzierzyńsko-kozielskiego, głubczyckiego, prudnickiego i nyskiego.
***
W kolejnych wydaniach będziemy pisać o froncie, który przeszedł przez Ziemię Ujazdowską oraz o Tragedii Górnośląskiej w Ujeździe.
Komentarze